خشکی دهان هنگام خواب (که به آن “زروستومیا” یا Xerostomia نیز گفته میشود) مشکلی شایع است که بسیاری از افراد با آن مواجه هستند. این عارضه میتواند کیفیت خواب و سلامت دهان را تحت تأثیر قرار دهد و در برخی موارد نشانهای از مشکلات جدیتر باشد. در این مقاله به بررسی علل، پیامدها و راهکارهای درمان خشکی دهان در خواب میپردازیم.
چرا دهان هنگام خواب خشک میشود؟
در حالت عادی، بزاق دهان نقش حیاتی در حفظ رطوبت، سلامت دندانها و مقابله با عفونتها دارد. هنگام خواب ترشح بزاق به طور طبیعی کاهش مییابد، اما خشکی شدید یا مکرر دهان معمولاً نشانه مشکلات دیگری است که عبارتند از:
1. کاهش ترشح بزاق
بزاق به طور طبیعی هنگام خواب کمتر تولید میشود، اما کاهش بیش از حد آن باعث خشکی محسوس دهان میشود. دلایل کاهش ترشح بزاق میتواند شامل:
- پیری: با افزایش سن، تولید بزاق کاهش مییابد.
- بیماریهای غدد بزاقی مانند سندرم شوگرن.
- آسیب یا عفونت غدد بزاقی.
2. تنفس از راه دهان
تنفس از دهان هنگام خواب، به ویژه در صورت انسداد بینی (نازک شدن یا گرفتگی ناشی از سرماخوردگی، آلرژی یا انحراف تیغه بینی) باعث خشک شدن دهان میشود. هوای عبوری از دهان رطوبت مخاط دهان را جذب میکند و موجب خشکی میشود.
3. مصرف برخی داروها
بسیاری از داروها عارضه جانبی خشکی دهان دارند، از جمله:
- داروهای ضدافسردگی و ضد اضطراب
- آنتیهیستامینها
- داروهای فشار خون
- ضد احتقانها
- داروهای شیمیدرمانی
4. کم آبی بدن
نوشیدن ناکافی آب یا شرایطی که باعث از دست دادن آب بدن میشوند (تب، تعریق زیاد، اسهال) ممکن است منجر به خشکی دهان شوند.
5. بیماریهای سیستمیک
بیماریهایی مانند دیابت، بیماریهای خودایمنی (مثل سندرم شوگرن) یا اختلالات عصبی نیز میتوانند موجب خشکی دهان شوند.
6. مصرف الکل، دخانیات و کافئین
این مواد باعث تحریک غشاهای مخاطی و کاهش رطوبت دهان میشوند و خشکی را تشدید میکنند.
علائم و عوارض خشکی دهان در خواب
خشکی دهان علاوه بر احساس ناراحتی، ممکن است منجر به مشکلات زیر شود:
- مشکلات در صحبت کردن، بلعیدن و جویدن غذا
- بوی بد دهان
- افزایش پوسیدگی و التهاب لثهها
- تحریک و زخمهای دهان
- اختلال در کیفیت خواب به دلیل ناراحتی
چگونه خشکی دهان هنگام خواب را درمان کنیم؟
1. اصلاح عادات تنفسی
- درمان گرفتگی بینی با داروهای مناسب یا جراحی در صورت نیاز
- استفاده از مرطوبکننده هوا در اتاق خواب
- تمرین تنفس از بینی و در صورت امکان مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی
2. افزایش رطوبت دهان
- نوشیدن آب قبل و بعد از خواب
- استفاده از ژلها، اسپریها یا آدامسهای بدون قند برای تحریک بزاق
- اجتناب از مصرف الکل، کافئین و دخانیات قبل از خواب
3. بررسی داروها
اگر داروهایی مصرف میکنید که خشکی دهان ایجاد میکنند، با پزشک خود درباره جایگزینها یا کاهش دوز مشورت کنید.
4. درمان بیماریهای زمینهای
دیابت، سندرم شوگرن یا سایر بیماریها باید تحت نظر پزشک کنترل شوند تا علائم خشکی دهان کاهش یابد.
چه موقع به پزشک مراجعه کنیم؟
اگر خشکی دهان هنگام خواب مکرر است و با درد، التهاب یا مشکلات بلع همراه است، بهتر است به پزشک یا دندانپزشک مراجعه کنید. آنها میتوانند علت دقیق را تشخیص داده و درمان مناسب را تجویز کنند.
خشکی دهان هنگام خواب میتواند علل متعددی داشته باشد که از عادات تنفسی تا بیماریهای جدیتر را شامل میشود. آگاهی از این دلایل و تغییر سبک زندگی یا درمان به موقع میتواند کیفیت خواب و سلامت دهان را بهبود بخشد.
در مورد تجویز دارویی برای خشکی دهان هنگام خواب باید گفت که درمان دارویی معمولاً زمانی لازم است که خشکی دهان شدید، مزمن باشد یا به دلیل مشکلات پزشکی زمینهای ایجاد شده باشد. در غیر این صورت، رعایت نکات مراقبتی و اصلاح عادات زندگی اغلب کفایت میکند.
مواردی که ممکن است نیاز به دارو باشد:
- خشکی دهان شدید و مزمن که باعث مشکلات جدی در بلع، صحبت کردن یا پوسیدگی دندان شود.
- خشکی دهان ناشی از بیماریهای خاص مثل سندرم شوگرن یا آسیب غدد بزاقی که ترشح بزاق را به شدت کاهش دادهاند.
- زمانی که درمانهای غیر دارویی موثر نباشد.
داروهای رایج برای خشکی دهان:
- موکلروتیمید (Pilocarpine) و سبوگرامین (Cevimeline): این داروها باعث تحریک ترشح بزاق میشوند و در موارد خاص توسط پزشک تجویز میشوند.
- اسپریها یا ژلهای مرطوبکننده دهان: برای رفع خشکی موقت و کاهش ناراحتی.
نکات مهم:
- داروهای محرک بزاق حتماً باید تحت نظر پزشک مصرف شوند چون ممکن است عوارض جانبی داشته باشند.
- در صورتی که خشکی دهان ناشی از داروهای دیگر باشد، تغییر یا تنظیم دارو باید توسط پزشک انجام شود.
قبل از شروع هر دارویی برای خشکی دهان، حتماً با پزشک یا دندانپزشک مشورت کنید تا علت دقیق خشکی دهان مشخص شود و درمان مناسب بر اساس آن تجویز گردد.
لیست داروهای مورد استفاده برای خشکی دهان
1. موکلروتیمید (Pilocarpine)
- نوع: آگونیست موسکارینی (تحریککننده گیرندههای عصبی پاراسمپاتیک)
- کاربرد: تحریک غدد بزاقی برای افزایش تولید بزاق
- دوز: معمولاً به صورت قرص 5 میلیگرم، 3 بار در روز
- نکات: باید تحت نظر پزشک مصرف شود؛ عوارض جانبی ممکن است شامل تعریق زیاد، تپش قلب، سردرد، و مشکلات گوارشی باشد.
- نامهای تجاری رایج: Salagen
2. سبوگرامین (Cevimeline)
- نوع: آگونیست موسکارینی با خاصیت انتخابیتر نسبت به Pilocarpine
- کاربرد: تحریک ترشح بزاق، مخصوصاً در بیماران مبتلا به سندرم شوگرن
- دوز: معمولاً 30 میلیگرم، 3 بار در روز
- نکات: عوارض جانبی مشابه Pilocarpine، شامل تعریق و مشکلات گوارشی
- نامهای تجاری رایج: Evoxac
3. اسپریها و ژلهای مرطوبکننده دهان
- نوع: محصولات بدون نسخه با ترکیبات مرطوبکننده و تسکیندهنده
- کاربرد: مرطوب نگه داشتن مخاط دهان و کاهش ناراحتی ناشی از خشکی موقت
- نمونهها: Biotène، OraMoist، Mouth Kote
- نکات: فاقد عوارض سیستمیک، مصرف آسان در هر زمان
4. قرصهای جویدنی و آدامسهای بدون قند تحریککننده بزاق
- کاربرد: تحریک تولید بزاق به صورت مکانیکی
- نمونهها: آدامسهای مخصوص بیوتن یا سایر محصولات بزاقزا
5. محلولهای دهانی با فلوراید
- کاربرد: جلوگیری از پوسیدگی دندان ناشی از خشکی دهان
نکات مهم در مصرف داروهای خشکی دهان:
- داروهای محرک بزاق باید دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف شوند.
- برخی افراد ممکن است به دلیل بیماریهای زمینهای یا تداخل دارویی، نتوانند این داروها را مصرف کنند.
- مصرف داروها همراه با رعایت توصیههای غیر دارویی (مانند هیدراتاسیون مناسب، کاهش مصرف الکل و کافئین، تنفس از بینی) بهترین نتیجه را خواهد داشت.
تداخلات دارویی
1. موکلروتیمید (Pilocarpine)
مکانیسم:
دارویی است که به گیرندههای موسکارینی پاراسمپاتیک متصل میشود و باعث تحریک غدد بزاقی برای تولید بزاق میشود.
تداخلات دارویی:
- داروهای ضد آریتمی (مثل پروکاینامید): افزایش ریسک عوارض قلبی
- بتابلوکرها و داروهای فشار خون: ممکن است باعث کاهش فشار خون شدید یا برهم خوردن ریتم قلب شوند.
- داروهای آسم (مثل تئوفیلین): ممکن است اثرات متقابل داشته باشد.
- داروهای ضد کولینرژیک: اثرات ضد همدیگر دارند و ممکن است اثربخشی Pilocarpine را کاهش دهند.
نکات مهم:
- مصرف در بیماران با بیماریهای قلبی، آسم، فشار خون پایین یا انسداد مجاری ادراری باید با احتیاط و تحت نظر پزشک باشد.
- ممکن است عوارضی مانند تعریق شدید، سردرد، گرفتگی شکم، افزایش ضربان قلب یا کاهش فشار خون ایجاد شود.
- نباید بدون مشورت پزشک قطع یا شروع شود.
2. سبوگرامین (Cevimeline)
مکانیسم:
مانند Pilocarpine عمل میکند، اما گیرندههای موسکارینی را به شکل انتخابیتر تحریک میکند.
تداخلات دارویی:
- مشابه Pilocarpine، با داروهای قلبی و فشار خون، داروهای آسم و داروهای ضد کولینرژیک تداخل دارد.
- داروهای مهارکننده کلستین استراز (مثل ریواستیگمین) ممکن است اثرات را افزایش دهند.
نکات مهم:
- در بیماران با بیماری قلبی، بیماریهای ریوی (آسم، برونشیت) باید با احتیاط مصرف شود.
- در صورت بروز علائمی مانند تنگی نفس، سرگیجه، تپش قلب یا فشار خون پایین، فوراً با پزشک تماس بگیرید.
- به علت اثرات انتخابیتر ممکن است عوارض کمتر باشد اما باز هم باید تحت نظر پزشک مصرف شود.
3. اسپریها و ژلهای مرطوبکننده دهان
مکانیسم:
مرطوبکننده موضعی است که به صورت مستقیم رطوبت را به مخاط دهان میرساند و ناراحتی را کاهش میدهد.
تداخلات دارویی:
- معمولاً تداخلی ندارند زیرا موضعی مصرف میشوند و جذب سیستمیک ندارند.
نکات مهم:
- استفاده مرتب و طبق دستور توصیه میشود.
- برخی افراد ممکن است به مواد افزودنی حساسیت داشته باشند، بنابراین در صورت تحریک یا واکنشهای آلرژیک مصرف را قطع کنند.
- جایگزین مناسبی برای تحریککنندههای بزاق در افرادی است که نمیتوانند داروهای خوراکی مصرف کنند.
4. قرصها و آدامسهای بدون قند تحریککننده بزاق
مکانیسم:
تحریک مکانیکی غدد بزاقی برای تولید بزاق بیشتر.
تداخلات دارویی:
- معمولاً تداخلی ندارند اما افرادی که مشکلات فک یا دندان دارند باید با احتیاط مصرف کنند.
نکات مهم:
- مصرف منظم در طول روز به بهبود رطوبت دهان کمک میکند.
- بهتر است بدون شکر باشند تا از پوسیدگی دندان جلوگیری شود.
نکات کلی برای مصرف داروهای خشکی دهان
- همیشه داروها را با مشورت پزشک مصرف کنید. خوددرمانی ممکن است عوارض جدی داشته باشد.
- اگر علائم جدید یا غیرمعمول (مثل درد قفسه سینه، تنگی نفس، سردرد شدید) داشتید فوراً به پزشک مراجعه کنید.
- اطلاع دادن به پزشک درباره تمام داروهایی که مصرف میکنید (حتی داروهای بدون نسخه یا گیاهی) برای جلوگیری از تداخلات مهم است.
- نوشیدن مایعات کافی، استفاده از مرطوبکننده هوا و اصلاح عادات تنفسی همراه با داروها بهترین نتیجه را میدهد.
مراجعه به پزشک برای خشکی دهان هنگام خواب زمانی ضرورت پیدا میکند که:
- خشکی دهان مکرر و طولانیمدت باشد: اگر خشکی دهان بیش از چند هفته ادامه داشت و خودبهخود برطرف نشد.
- علائم شدید یا ناراحتکننده وجود داشته باشد: مانند درد دهان، زخم یا ترک خوردن لبها، مشکلات بلع، صحبت کردن یا جویدن.
- تغییر رنگ یا بوی بد دهان: که میتواند نشانه عفونت یا مشکلات دیگر باشد.
- مشکلات مربوط به پوسیدگی دندان یا التهاب لثه: که ممکن است به علت خشکی دهان ایجاد شده باشد.
- خشکی دهان همراه با سایر علائم سیستمیک: مانند خشکی چشم، خشکی پوست، تب، درد عضلانی یا علائم بیماریهای خودایمنی.
- اگر داروهای جدیدی مصرف میکنید: که ممکن است علت خشکی دهان باشند و نیاز به تغییر یا تنظیم دوز داشته باشند.
- خشکی دهان باعث اختلال در خواب یا کیفیت زندگی شود: و مشکلاتی مثل خروپف یا خشکی گلو در شب ایجاد کند.
نظرات کاربران